Toch maar weer pen en papier?

Tijdens de HSN-conferentie van 2025 hield Joba Maréchal van Hogeschool West-Vlaanderen een pleidooi om leerlingen – of in het geval van HoWest, studenten – opnieuw vaker met pen en papier te laten werken. In de paper bij de lezing verwijst de auteur naar recent onderzoek dat overtuigend wijst op de voordelen van handgeschreven notities. Dat pleidooi is opvallend, omdat in onderwijskundige debatten vandaag vaak juist de nadruk ligt op digitalisering en het gebruik van laptops en toetsenborden in de klas.

In de paper beschrijft Maréchal een aantal methodieken die men bij HoWest inzet om meer met pen en papier te werken, maar ik merk dat ik vooral getriggerd ben door de wetenschappelijke evidentie achter de discussie. Als toekomstig leerkracht en logopedist met bijzondere interesse voor neurologie én als paper lover wil ik daar het fijne van weten.

Klopt het dat schrijven met pen en papier meer voordelen biedt voor het leerproces dan werken met een computer? En moeten we digitale hulpmiddelen dan uit het onderwijs bannen, of is de werkelijkheid genuanceerder?

Interessante inzichten komen uit het onderzoek van Van der Weel en Van der Meer (2024). In hun studie onderzochten zij de gevolgen van schrijven met pen en papier tegenover typen op een toetsenbord voor de werking van het menselijk brein. Bij 36 universiteitsstudenten werd de elektrische hersenactiviteit gemeten terwijl zij woorden met de hand schreven met een digitale pen, of dezelfde woorden typten op een toetsenbord.

De EEG-metingen toonden aan dat handschrift gepaard gaat met aanzienlijk uitgebreidere patronen van hersenconnectiviteit dan typen. Vooral verbindingen tussen hersengebieden in de pariëtale en centrale breinregio’s vertoonden sterke activiteit bij bepaalde frequenties die een belangrijke rol spelen bij geheugenvorming en bij het opslaan van nieuwe informatie. Het gaat dus om processen die essentieel zijn voor leren.

Een mogelijke verklaring hiervoor ligt in de complexiteit van het schrijven zelf. Tijdens het schrijven met de hand komen visuele informatie, motorische controle en proprioceptieve feedback – het gevoel van beweging en positie van de hand – samen. Die combinatie activeert uitgebreide hersennetwerken. De complexe handbewegingen die nodig zijn om letters te vormen lijken daardoor bij te dragen aan hersenconnectiviteit die het leren ondersteunt.

Volgens de auteurs vormt dit een belangrijke reden om al op jonge leeftijd aandacht te besteden aan handschrift. Door kinderen te laten oefenen met schrijven met pen en papier, ontwikkelen hun hersenen immers verbindingen die het leren ondersteunen.

Er zijn echter enkele kanttekeningen te maken bij de bevindingen van het onderzoek. In de eerste plaats zijn technologische ontwikkelingen niet meer weg te denken uit onze steeds sneller veranderende samenleving. Het lijkt dan ook geen goed idee om digitale technologie te bannen uit het onderwijs, gezien onderwijs net als doel heeft om jongeren klaar te stomen voor participatie in de maatschappij.

Vervolgens kan ook efficiëntie een factor zijn in de keuze voor de digitale manier van werken. Digitale notities kunnen snel worden aangepast, gedeeld en doorzocht. Ze komen ook het (op afstand) samenwerken ten goede. Voor bepaalde taken kan werken met een computer daarom praktischer zijn dan schrijven met pen en papier en een goede samenwerking stimuleren.

Ten slotte is er ook een ecologisch argument. Door digitalisering kan het papierverbruik afnemen, wat op grote schaal een positieve impact heeft op het milieu.

Enerzijds wijst onderzoek er dus op dat schrijven met pen en papier het brein op een manier activeert die het onthouden en verwerken van informatie ondersteunt. Anderzijds is het duidelijk dat digitale vaardigheden en hulpmiddelen niet weg te denken zijn uit het onderwijs, o.a. door hun praktische en ecologische voordelen, maar zeker ook om technologisch gezien niet achterop te raken.

De vraag is daarom niet zozeer of we moeten kiezen tussen pen en papier of digitale technologie. Veel relevanter is de vraag wanneer welke vorm het meest geschikt is. Als (toekomstige) leerkrachten denken we best heel bewust na over wanneer we leerlingen met de hand laten schrijven en wanneer we hen digitale hulpmiddelen laten gebruiken, en vermijden we gemakkelijkheidsoplossingen. Op die manier kunnen we de voordelen van de twee werkwijzen combineren, en optimaal het leerproces van de jongeren ondersteunen en begeleiden.

Bronnen:

• Maréchal, J. (2025). Hoe studenten begeleiden naar schrijven? Een warm pleidooi voor pen en papier. 38^ste Conferentie Onderwijs Nederlands (bundel). 383-386.

  https://hsnbundels.taalunie.org/bijdrage/hoe-studenten-begeleiden-naar-schrijven-een-warm-pleidooi-voor-pen-en-papier/

• Van der Weel, F.R. en Van der Meer, A.L.H. (2024). Handwriting but not typewriting leads to widespread brain connectivity: a high-density EEG study with implications for the classroom. Frontiers in Psychology. 14:1219945.https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2023.1219945